<B COLAW3>
<Q O3 STA LAW LAW11C>
<N LAW 11 CENT>
<A X>
<C O3>
<O 950-1050>
<M 950-1050>
<K CONTEMP>
<D WS/X>
<V PROSE>
<T LAW>
<G X>
<F X>
<W X>
<X X>
<Y X>
<H X>
<U X>
<E X>
<J X>
<I X>
<Z STAT>
<S SAMPLE X>


[^TEXT:  LAWS (ELEVENTH CENTURY).
DIE GESETZE DER ANGELSACHSEN, VOL. I.
ED. F. LIEBERMANN.
HALLE: MAX NIEMEYER, 1903.
PP. 236.23 - 246.4  (V AETHELRED)                 
PP. 246.9  - 256.27 (VI AETHELRED)
PP. 278.10 - 296.5  (I CNUT)
PP. 308.1  - 326.12 (II CNUT)
PP. 380.1  - 385.5  (NORTHYMBRA PREOSTA LAGU)^]

[^B14.23^]
<P 236>
(\In nomine Domini, anno dominicae incarnationis MVIII\) .
+dis is seo ger+adnes, +te Engla cyng & +ag+der ge gehadode ge
l+awede witan gecuran and ger+addan.
<R 1>
+d+at is +tonne +arest, +t+at we ealle +anne God lufian &
weor+dian & +anne Cristendom georne healdan & +alcne 
h+a+dendom mid ealle aweorpan; & +t+at we habba+d ealle
+ag+ter ge mid worde ge mid wedde gef+astnod, +t+at 
we under anum cynedome +anne Cristendom healdan willa+d.
<R 1.1>
& ures hlafordes ger+adnes & his witena is, +t+at man rihte
laga up ar+are & +alce unlaga georne afylle, 
& +t+at man l+ate beon +aghwylcne man rihtes wyr+te, 
<P 238>
& +t+at man fri+d & freondscype rihtlice healde innan 
+tysan earde for Gode & for worolde.
<R 2>
& ures hlafordes ger+adnes & his witena is, +t+at man
Cristene menn & unforworhte of earde ne sylle, 
ne huru on h+a+tene leode, ac beorge man georne, +t+at man +ta
sawla ne forfare, +te Crist mid his agenum life gebohte.
<R 3>
& ures hlafordes ger+adnes & his witena is, +t+at man
Cristene men for ealles to lytlum to dea+de ne fordeme.
<R 3.1>
Ac elles ger+ade man fri+dlice steora folce to +tearfe & ne
forspille for lytlum Godes handgeweorc & 
his agenne ceap, +te he deore gebohte.
<R 4>
& ures hlafordes ger+adnes & his witena is, +t+at +alces
hades menn georne gebugan for Gode & for worolde, 
+alc to +tam rihte, +te him to gebyrige.
<R 4.1>
& huru+tinga Godes +teowas biscopas & abbudas, munecas &
mynecena, preostas & nunnan to rihte gebugan 
& regollice libban & for eall Cristen folc +tingian georne.
<R 5>
& ures hlafordes ger+adnes & his witena is, +t+at muneca
gehwylc, +te ute sy of mynstre & regoles ne gyme, 
do swa him +tearf is: gebuge georne into mynstre mid
eallum eadmettum & misd+ada geswice & bete 
swy+te georne +t+at he abrocen h+abbe; ge+dence word & wedd,
+te he Gode bet+ahte.
<R 6>
& se munuc, +te mynster n+abbe, cume scirebiscope & trywsie
hine sylfne wi+d God & wi+d men, & he huru
+treo +ting +tanan for+d healdan wille, +t+at is his
cl+annese & munuclice scrudware & +teowian his Drihtne, 
swa wel swa he betst m+age.
<R 6.1>
& gyf he +t+at gel+aste, +tonne bi+d he wyr+de, +t+at hine
man +te bet healde, wunige +t+ar he wunige.
<R 7>
& canonicas, +t+ar seo ar sy, +t+at hy beoddern & sl+apern
habban magan, healdan heora mynster mid rihte 
& mid cl+annesse, swa heora regol t+ace: o+d+don riht is,
+t+at +tolige +t+are are se +de +t+at nelle.
<R 8>
& ealle m+assepreostas we bidda+d & l+ara+d, +t+at hy beorgan
heom sylfum wi+d Godes yrre.
<R 9>
Fulgeorne hy witan, +t+at hy nagon mid rihte +turh
h+amed+ting wifes gemanan.
<P 240>
<R 9.1>
& se +de +t+as geswican wille & cl+annesse healdan, h+abbe he
Godes miltse, & +t+ar to eacan to woroldweor+dscype, 
+t+at he sy +tegenweres & +tegenrihtes wyr+de, ge on
life ge on legere.
<R 9.2>
& se +te +t+at nelle +t+at his hade gebyrige: wanige his
weor+dscype ge for Gode ge for worolde.
<R 10>
& +aghwylc Cristen man eac unriht h+amed georne forbuge &
godcunde laga rihtlice healde.
<R 10.1>
& sy +alc cyrice on Godes gri+de & on +d+as cynges & on
ealles Cristenes folces.
<R 10.2>
& +anig man heonan for+d cyrican ne +deowige, ne cyricmagunge
mid unriht ne macie, ne cyric+ten ne utige 
butan biscopes ge+tehte.
<R 11>
& gel+aste man Godes gerihta georne +aghwylce geare.
<R 11.1>
+d+at is sulh+almessan XV niht onufan eastran & geogo+de
teo+dunge be pentecosten & eor+dw+astma be ealra
halgena m+assan & Romfeoh be Petres m+assan & leohtgescot
+triwa on geare.
<R 12>
& saulsceat is rihtast, +t+at man symle gel+aste +at openum
gr+afe.
<R 12.1>
& gyf man +anig lic of rihtscriftscire elles hwar lecge,
gel+aste man saulsceat swa +teh into +tam mynstre, 
+te hit to hyrde.
<R 12.2>
& ealle Godes gerihta fyr+drige man georne, ealswa hit +tearf
is.
<R 12.3>
& freolsa & f+astena healde man rihtlice.
<R 13>
Sunnand+ages freols healde man georne, swa +t+arto gebyrige.
<R 13.1>
& cypinga & folcgemota on +dam halgan d+age geswice man
georne.
<R 14>
& sancte Marian freolstida ealle weor+die man georne +arest
mid f+astene & sy+d+dan mid freolse.
<R 14.1>
& to +aghwylces apostoles heahtide f+aste man & freolsige;
buton to Philippus & Iacobus freolse ne beode 
we nan f+asten for +tam eastorlican freolse.
<R 15>
Elles o+dre freolsa & f+astena healde man georne, swa swa +ta
heoldan +ta +de betst heoldan.
<R 16>
& sancte Eadwerdes m+assed+ag witan habba+d gecoren, +t+at
man freolsian sceal ofer eal Englaland on (\XV 
kalendas Aprilis\) .
<R 17>
& f+astan +alce Friged+ag, butan hit freols sy.
<P 242>
<R 18>
& ordal & a+das syndan tocwe+den freolsdagum &
rihtymbrendagum & fram Adventum Domini o+d octabas Epiphani+e
& fram Septuagessimam o+d XV niht ofer eastran.
<R 19>
& beo +dam halgum tidan, ealswa hit riht is, eallum Cristenum
mannum sib & som gem+ane, & +alc sacu getw+amed.
<R 20>
& gyf hwa o+drum scyle borh o+d+don bote +at woroldlican
+tingan, gel+aste hit georne +ar o+d+don +after.
<R 21>
& sy +alc wydewe, +te hy sylfe mid rihte gehealde, on Godes
gri+de & on +t+as cynges.
<R 21.1>
& sitte +alc XII mona+d werleas; ceose sy+d+dan +t+at heo
sylf wille.
<R 22>
& +aghwylc Cristen man do, swa him +tearf is: gyme his
Cristendomes georne & gewunige gelomlice to scrifte 
& unforwandodlice his synna gecy+de & geornlice bete,
swa swa him man t+ace.
<R 22.1>
& gearwige eac to huslgange oft & gelome gehwa hine sylfne,
& word & weorc fadige mid rihte & a+d
& wedd w+arlice healde.
<R 23>
& +aghwylc unriht aweorpe man georne of +tysan earde, +t+as
+te man gedon m+age.
<R 24>
& swicollice d+ada & la+dlice unlaga ascunige man swy+de,
+t+at is: false gewihta & woge gemeta & lease
gewitnessa & fracodlice ficunga, & egeslice manswara &
deoflice d+ada on mor+dweorcan & on manslihtan, 
on stalan & on strudungan, on gitsungan & on gifernessan,
on ofermettan & on oferfyllan, on swiccr+aftan 
& on mistlican lahbrycan, on hadbrycan & on
+awbrican & on m+aniges cynnes misd+adan.
<R 26>
Ac lufige man Godes riht heonan for+d georne wordes & d+ade;
+tonne wyr+d +tysse +teode sona God milde.
<R 26.1>
& beo man georne ymbe fri+des bote & ymbe feos bote +aghwar
on earde, & ymbe burhbota on +aghwylcan ende 
& ymbe fyrdunga eac, be +dam +te man ger+ade, aa +tonne 
neod sy.
<R 27>
& ymbe scipfyr+dunga, swa man geornost m+age, +t+at +aghwylc
geset sy sona ofer eastran +aghwylce geare.
<P 244>
<R 28>
& gyf hwa butan leafe of fyrde gewende, +te se cyning sylf on
sy, plihte him sylfum & ealre his are.
<R 28.1>
& se +te elles of fyrde gewende, beo se CXX scillinga
scyldig.
<R 29>
& gyf +anig amansumad man, butan hit fri+dbena sy, on +t+as
cynges neaweste ahwar gewunige, +ar +dam +te 
he h+abbe godcunde bote georne gebogene, +tonne plihte he him
sylfum & eallan his +ahtan.
<R 30>
& gyf hwa ymb cyninges feorh syrwe, sy he his feores scyldig;
& gif he ladian wille, do +t+at be +d+as
cynges wergylde o+d+de mid +tryfealdan ordale on Engla lage.
<R 31>
& gyf hwa forsteal o+d+don openne wi+tercwyde ongean lahriht
Christes o+d+de cyninges ahwar gewyrce, gylde 
swa wer swa wite swa lahslite, aa be +dam +te seo d+ad sy.
<R 31.1>
& gyf he ongean riht +turh +ahlyp geonbyrde & swa gewyrce,
+t+at hine man afylle, licge +agylde eallan his freondan.
<R 32>
& +afre alicgan heonan for+d +ta unlaga, +te +ar +tysan
w+aran to gewunelice wide.
<R 33>
& +aghwylce unlaga alecge man georne.
<R 33.1>
For+tam +turh +t+at hit sceal on earde godian to ahte, +te
man unriht alecge & rihtwisnesse lufie for Gode & for worolde.
<R 34>
Ealle we scylan +anne God lufian & weor+dian & +alcne
h+a+dendom mid ealle aweorpan.
<P 246>
<R 35>
& utan +anne cynehlaford holdlice healdan & lif & land samod
ealle werian, swa wel swa we betst magan, 
& God ealmihtigne inwerdre heortan fultumes biddan.

[^B14.24^]
<P 246>
Be witena ger+adnessan.
+tis syndan +ta ger+adnessa, +te Engla r+adgifan gecuran &
gecw+adan & geornlice l+ardan, +t+at man scolde healdan.
<R 1>
& +t+at is +tonne +arest +t+ara biscpa frumr+ad, +t+at we
ealle fram synnum georne gecyrran, +t+as +te we don magan, 
& ure misd+ada andettan georne & geornlice betan, &
+anne God rihtlice lufian & weor+dian & +anne 
Cristendom anr+adlice healdan & +alcne h+a+tendom georne
forbugan, & gebedr+adene ar+aran georne us betweonan, 
& sibbe & some lufian georne, & anum cynehlaforde
holdlice hyran & georne hine healdan mid rihtan getryw+dan.
<R 2>
& witena ger+adnes is, +t+at abbodas & abbodissan heora agen
lif rihtlice fadian & eac heora heorda wislice healdan.
<R 2.1>
& +t+at +alces hades men georne gebugan for Gode & for
worolde, +alc to +tam rihte +te him to gebyrige.
<R 2.2>
& huru+tinga Godes +teowas biscpas & abbodas, munecas &
mynecena, canonicas & nunnan to rihte gecyrran 
& regollice libban & for eall Cristen folc +tingian
georne.
<P 248>
<R 3>
& witena ger+adnes is, +t+at muneca gehwilc, +te ute of
mynstre sy, & regoles ne gyme, do swa him +tearf is.
gebuge georne into mynstre mid eallum ea+dmettum & misd+ada
geswice & bete swy+te georne +t+at he abrocen 
h+abbe; ge+tence word & wedd, +te he Gode bet+ahte.
<R 3.1>
& se munuc, +te mynster n+abbe, cume to scirebisceope &
trywsige hine sylfne wi+d God & wi+d men, +t+at he
huru +treo +ting +tanon for+d healdan wille, +t+at is: his
cl+annesse & munuclice scrudware & +teowian his
Drihtne, swa wel swa he betst m+age.
<R 3.2>
& gif he +t+at gel+aste, +tonne bi+d he weor+de, +t+at hine
man +te bet healde, wunige +t+ar he wunige.
<R 4>
& canonicas, +t+ar seo ar sy, +t+at hy beodern & sl+apern
habban magan, healdan heora mynster mid cl+annesse, 
swa heora regol t+ace; o+t+ton riht is, +t+at +tolige
+t+are are se +te +t+at nelle.
<R 5>
& ealle Godes +teowas, & huru+tinga sacerdas, we bidda+d &
l+ara+d, +t+at hy Gode hyran & cl+annesse lufian 
& beorhgan him sylfum wi+d Godes yrre.
<R 5.1>
Fulgeorne hi witan, +t+at hy nagon mid rihte +turh +anig
h+amed+ting wifes gemanan.
<R 5.2>
Ac hit is +te wyrse, +te sume habba+d twa o+d+de ma, & sum,
+teh he forl+ate +ta he +ar h+afde, he be lifiendre 
+t+are eft o+tere nim+d, swa +anigan Cristenan m+an ne
gedafena+d to donne.
<R 5.3>
& se +de +t+as geswican wille & cl+annesse healdan, h+abbe he
Godes miltse, & +t+ar to eacan to woroldweor+dscipe, 
+t+at he sy +tegenweres & +tegenrihtes wyr+te ge on
life ge on legere.
<R 5.4>
& se +te +t+at nelle, +t+at his hade gebyrige, wanige his
weor+dscipe +ag+der ge for Gode ge for worolde.
<R 6>
& la gyt we willa+d biddan freonda gehwylcne & eal folc eac
l+aran georne, +t+at hy inwerdre heortan +anne 
God lufian & +alcne h+a+tendom georne ascunian.
<R 7>
& gif wiccan o+d+de wigeleras, scincr+aftcan o+d+de
horcwenan, mor+dwyrhtan o+d+de mansworan ahwar on earde 
wur+dan agytene, fyse hy man georne ut of +tysan earde &
[{cl+ansige{] +tas +teode, o+t+te on earde forfare
hy mid ealle, butan hy geswican & +te deoppor gebetan.
<P 250>
<R 8>
& witena ger+adnes is, +t+at man rihte laga up ar+are for
Gode & for worolde & +aghwilce unlaga georne afylle, 
& +t+at man heonan for+d l+ate manna gehwylcne, ge
earmne ge eadigne, folcrihtes wyr+de, & +t+at
man fri+d & freondscipe rihtlice healde innan +tysan earde
for Gode & for worolde.
<R 9>
& witena ger+adnes is, +t+at man Christene men & unforworhte
of earde ne sylle, ne huru on h+a+tene +teode; 
ac beorge man georne, +t+at man +ta sawla ne forfare, +te
Crist mid his agenum life gebohte.
<R 10>
& witena ger+adnes is, +t+at man Christene men for ealles to
lytlan to dea+de ne forr+ade.
<R 10.1>
Ac elles ger+ade man fri+dlice steora, folce to +tearfe, & ne
forspille for lytlum Godes agen handgeweorc 
& his agenne ceap, +te he deore gebohte.
<R 10.2>
Ac +aghwilce d+ade toscade man w+arlice & dom +after d+ade
medemige be m+a+te, swa for Gode sy gebeorhlic
& for worolde aberendlic.
<R 10.3>
& ge+tence swy+te georne se +te o+trum deme, hw+as he sylf
gyrne, +tonne he +tus cwe+de: (\Et dimitte nobis
debita nostra et reliqua\) .
<R 11>
& we l+ara+d swy+te geornlice, +t+at +aghwilc Christen man
unriht h+amed georne forbuge & Christene lage rihtlice healde.
<R 12>
& +afre ne geweor+de, +t+at Christen man gewifige in VI manna
sibf+ace on his agenum cynne, +t+at is binnan 
+tam feor+tan cneowe, ne on +t+as lafe, +te swa neah w+are
on woroldcundre sibbe, ne on +t+as wifes nydmagan, 
+te he +ar h+afde.
<R 12.1>
Ne on gehalgodre +anigre nunnan, ne on his gef+aderan, ne on
+al+atan +anig Cristen man ne gewifige +afre.
<R 12.2>
ne na ma wifa +tonne an h+abbe; ac beo be +t+are anre, +ta
hwile +te heo libbe, se +te wille Godes lage 
gyman mid rihte & wi+t hellebryne beorgan his sawle.
<R 13>
& sy +alc cyrice on Godes gri+te & on +t+as cynges & on
ealles Cristenes folces.
<R 14>
& sy +alc cyricgri+d binnan wagum & cyninges handgri+d efen
unwemme.
<R 15>
& +anig man heonan for+d cyrican ne +towige, ne cyricmangunge
mid unrihte ne macige, ne cyric+ten ne 
utige butan biscopes ge+tehte.
<P 252>
<R 16>
& gel+aste man Godes gerihta +aghwilce geare rihtlice georne,
+t+at is sulh+almessan huru XV niht ofer eastron 
<R 17>
& geogo+de teo+tunge be pentecosten & eor+dw+astma be
ealra halgena m+assan 
<R 18>
& Romfeoh be Petres m+assan & cyricsceat to Martinus m+assan 
<R 19>
& leohtgescot +triwa on geare 
<R 20>
& saulsceat is rihtast, +t+at man symble gel+aste aa 
+at openum gr+afe.
<R 21>
& gif man +anig lic of rihtscire elles hwar lecge, gel+aste
man +tone saulsceat swa +teh into +tam mynstre, 
+te hit to hyrde.
<R 21.1>
& ealle Godes gerihta fyr+trige man georne, ealswa hit +tearf
is.
<R 22>
& freolsa & f+astena healde man rihtlice.
<R 22.1>
Sunnand+ages freols healde man georne, swa +t+arto gebyrige;
& cypinga & folcgemota & hunta+dfara & woroldlicra 
weorca on +tam halgan d+age geswice man georne.
<R 22.2>
& sancta Marian heahfreolstida ealle weor+dige man georne,
+arest mid f+astene & sy+t+tan mid freolse.
<R 22.3>
& to +aghwilces apostoles heahtide f+aste man georne, butan
to Philippus & Iacobus freolse ne beode 
we nan f+asten for +tam easterlican freolse, butan hwa wille.
elles o+tre freolsa & f+astena healde man georne, swa swa +ta
heoldan +ta +te betst heoldan, 
<R 23>
& ymbren & f+astena, swa swa sanctus Gregorius Angelcynne 
sylf hit gedihte.
<R 24>
& f+aste man +alce Friged+age, butan hit freols sy.
<R 25>
& ordal & a+tas & wifunga +afre syndan tocwedene
[{heahfreolsdagum{] & rihtymbrenum & fram (\Aduentum Domini\)
o+d (\octabas Epiphanige\) & fram Septuagessima o+d XV niht
ofer eastran.
<R 25.1>
& beo +tam halgan tidan, ealswa hit [{riht{] is, eallum
Cristenum mannum sibb & som gem+ane, & +alc sacu
totw+amed.
<P 254>
<R 25.2>
& gif hwa o+drum scyle borh o+d+de bote +at woroldlican
+tingan, gel+aste hit him georne +ar o+d+don +after.
<R 26>
& sy +alc wydewe, +te hy sylfe mid rihte gehealde, on Godes
gri+de & on +t+as cynges.
<R 26.1>
& sitte +alc XII mona+d werleas; ceose sy+t+tan +t+at heo
sylf wille.
<R 27>
& +aghwilc Christen man do, swa him +tearf is: gyme his
Christendomes georne & gewunige gelomlice to
scrifte & unforwandodlice his synna gecy+de & geornlice bete,
swa swa him man t+ace.
<R 27.1>
& gearwige eac to huslgange huru +triwa on geare gehwa hine
sylfne, +te his agene +tearfe wille understandan, 
swa swa him +tearf is.
<R 28>
& word & weorc freonda gehwilc fadige mid rihte & a+d & wedd
w+arlice healde.
<R 28.1>
& +aghwilc unriht aweorpe man georne of +tysan earde, +t+as
+te man don m+age.
<R 28.2>
& swicollice d+ada & la+dlice unlaga ascunige man swy+de,
+t+at is false gewihta & woge gemeta & lease 
gewitnessa & fracodlice ficunga & fule forligra & egeslice
manswara & deoflice d+ada on mor+dweorcum
& on manslihtan, on stalan & on strudungan, on gitsungan & on
gifernessan, on ofermettan & on oferfyllan, 
on swiccr+aftan & on mistlican lahbrican, on +awbrican
& on hadbrican, on freolsbricon & on f+astenbricon, 
on cyricrenan & on m+aniges cynnes misd+adan.
<R 29>
& la understande man georne, +t+at eal swylc is to leanne &
n+afre to lufianne.
<R 30>
Ac lufige man Godes riht heonan for+t georne wordes &
weorces; +tonne wyr+d +tysse +teode sona God milde.
<R 31>
Wutan eac ealle ymbe fri+tes bote & ymbe feos bote smeagean
swy+de georne: 
<R 32>
swa ymbe fri+tes bote, swa 
+tam bondan sy selost & +tam +teofan sy la+tost, 
<R 32.1>
& swa ymbe feos bote, +t+at an mynet gange ofer ealles 
+tas +teode butan +alcon false.
<R 32.2>
& gemeta & gewihta rihte man georne, & +alces unrihtes heonan
for+d geswice.
<R 32.3>
& burhbota & bricbota aginne man georne on +aghwilcon ende, &
fyrdunga eac & scipfyrdunga ealswa, a
+tonne neod sy, swa swa man ger+ade for gem+anelicre neode.
<R 33>
& w+arlic bi+d, +t+at man +aghwilce geare sona +after eastron
fyrdscipa gearwige.
<R 34>
& gyf hwa folces fyrdscip awyrde, gebete +t+at georne, &
cyninge +ta munde; & gif hit man amyrre, +t+at
hit +anote weor+de, forgylde hit fullice, & cyninge +tone
mundbrice.
<P 256>
<R 35>
& gif hwa of fyrde butan leafe gewende, +te cyning [{sylf{]
[{on{] sy, plihte his are.
<R 36>
& gif mor+dwyrhtan o+d+de mansworan o+d+de +ab+are manslagan
to +tam ge+tristian, +t+at hy on +t+as cyninges neaweste 
gewunian, +ar +tam +te hy habban bote agunnen for Gode
& for worolde, +tonne plihton hy heora are 
& eallon heora +ahtan, butan hit fri+dbenan syndan.
<R 37>
& gyf hwa ymbe cyninges feorh syrwe, sy he his feores scyldig
& ealles +t+as +te he age, gif hit him 
ongeso+tod weor+de; & gif he hine ladian wille & mage, do
+t+at be +tam deopestan a+de o+t+te mid +tryfealdan 
ordale on +angla lage, & on Dena lage be +tam +te heora lagu
sy.
<R 38>
& gif hwa forsteal ongean lahriht Cristes o+t+te cyninges
ahwar gewyrce, gylde wer o+t+te wite be +tam 
+te seo d+ad sy; & gif he geonbyrde & sylf gewyrce, +t+at hine
man afylle, licge +agylde.
<R 39>
& gif hwa nunnan gewemme o+t+te wydewan nydn+ame, gebete
+t+at deope for Gode & for worolde.
<R 40>
& smeage man symle on +aghwilce wisan, hu man fyrmest m+age
r+ad aredian, +teode to +tearfe, & rihtne Christendom 
swy+tost ar+aran & +aghwilce unlaga geornost afyllan.
<R 40.1>
For+tam +turh +t+at hit sceal on earde godian to ahte, +te
man unriht alecge & rihtwisnesse lufige for Gode & for worolde.

[^B14.30.1^]
<P 278>
+dis is seo ger+adnys, +te Cnut ciningc, ealles Englalandes
ciningc & Dena cining mid his witena ge+teahte 
ger+adde, Gode to lofe & him sylfum to cynescipe & to
+tearfe; & +t+at w+as on +d+are halgan midewintres 
tide on Winceastre.
<R 1>
+d+at is +tonne +arest, +t+at hi ofer ealle o+tre +tingc
+anne God +afre woldan lufian & wur+dian & +anne Cristendom 
anr+adlice healdan, and Cnut cingc lufian mid rihtan
getryw+tan.
<P 280>
<R 2>
And Godes cyrican gri+dian & fri+dian & gelomlice secean
saulum to h+ale & us sylfum to +tearfe.
<R 2.1>
+alc cyrice is mid rihte on Cristes agenan gri+de; & +alc
Cristen man ah mycele +tearfe, +t+at he on +tam
gri+de mycele m+a+de wite; for+dam Godes gri+d is ealra
gri+da selost to geearnigenne & geornost to healdenne, 
& +t+ar nehst cininges.
<R 2.2>
+tonne is swi+de rihtlic, +t+at Godes ciricgri+d binnon wagum
& Cristenes ciningces handgri+d stande +afre 
unwemme; & se +de a+dor fulbrece, +tolige landes & lifes,
butan se ciningc gearian wylle.
<R 2.3>
And gyf +afre +anig mann heonon for+d Godes cyricgri+d swa
abrece, +t+at he binnon ciricwagum mannslaga 
weor+de, +tonne sig +t+at botleas, & ehte his +alc +t+ara +te
Godes freond sig, butan +t+at geweor+de, +t+at he 
+tanon +atberste & swa deope fri+dsocne gesece, +t+at se
cyningc him +turh +d+at feores geunne, wi+t fulre bote 
ge wi+d God ge wi+d menn.
<R 2.4>
And +t+at is +tonne +arest, +t+at he his agenne wer Criste &
+tam cyningce gesylle, & mid +tam hine sylfne
inlagie to bote.
<P 282>
<R 2.5>
& gif hit +tonne to bote gega, & se cyningc +t+at ge+tafige,
+tonne bete man +t+at cyricgri+d into +t+are cyricean 
be ciningces fullan mundbryce, & +ta
[{mynstercl+ansunge{] begyte, swa +t+arto gebyrige, & +ag+ter
m+agbote ge manbote fullice gebete, & wi+d God huru +tingie
georne.
<R 3>
And gyf elles be cwicum mannum ciricgri+d abrocen sy, bete
man georne be +tam +te seo d+ad sy, sy hit 
+turh feohtlac, si hit +turh reaflac, sig +turh +t+at +te
[{hit{] sy.
Bete man +arest +tone gri+dbryce into +t+are cyrican, be +tam
+te seo d+ad sy & be +tam +te +d+are cyricean m+a+d sy.
<R 3.1>
Ne synd ealle cyricean na gelicre m+a+de woruldlice
wur+dscipes wyr+de, +teah hig godcundlice habban halsunge 
gelice.
<R 3.2>
Heafodmynstres gri+dbryce is +at botwyr+tum +tingum be
cingces munde, +t+at is mid V pundum on Engla lage 
& on Centlande +at +tam mundbryce V pund +tam cingce & +treo
+tam arcebiscope, & medemran mynstres mid
CXX scillingum, +t+at is be cingces wite, & +tonne gyt
l+assan, +t+ar lytel +teowdom sig, & legerstow +teah 
sig, mid LX scillingum, and feldcyricean, +t+ar legerstow ne
sig, mid XXX scyllingum.
<P 284>
<R 4>
Eallum Cristenum mannum gebyra+d swi+de rihte, +t+at hig
haligdom & hadas & gehalgode Godes hus +afre swi+te 
georne gri+dian & fri+dian, & +t+at hi hada gehwylcne
weor+dian be m+a+de.
<R 4.1>
For+tam, understande se +de cunne, mycel is & m+are +t+at
sacerd ah to donne folce to +tearfe, gif he his 
Drihtne gecweme+d mid rihte.
<R 4.2>
Mycel is seo halsung & m+are is seo halgung, +te deofla
afyrsa+d & on fleame gebringe+d, swa oft swa man 
fulla+d o+d+de husel halga+d; & halige englas +t+ar abutan
hwearfia+d & +ta d+ada beweardia+d & +turh Godes
mihta +tam sacerdon fylsta+d, swa oft swa hig Criste +denia+d
mid rihte.
<R 4.3>
& swa hi do+d symle, swa oft swa hig geornlice inweardre
heortan clypia+d to Criste & for folces neode 
+tingia+d georne; & +ti man sceal for Godes ege m+a+de on
hade gecnawan mid gesceade.
<R 5>
And gyf hit geweor+de, +t+at man mid tyhtlan & mid uncr+aftum
sacerd belecge, +te regollice libbe, & he
hine sylfne wite +t+as cl+anne, m+assige, gyf he durre, &
ladige on +tam husle he ana hine sylfne, +at anfealdre 
sp+ace.
& +at +tryfealdre sp+ace ladige he, gyf he durre, eac on +tam
husle mid twam his gehadan.
<P 286>
<R 5.1>
Gif man deacon tihtlige, +te regollice libbe, anfealdre
sp+ace, nime twegen his gehadan & ladige hine mid +tam.
& gyf man hine tihtlige +tryfealdre sp+ace, nime VI his
gehadan & ladige hine mid +dam & beo he sylf seofe+ta.
<R 5.2>
Gif man folciscne m+assepreost mid tihtlan belecge, +de
regollif n+abbe, ladige hine swa diacon +te regollife libbe.
And gyf man freondleasne weofod+ten mid tihtlan belecge, +te
a+dfultum n+abbe, ga to corsn+ade & +t+ar +tonne 
+at gefare +t+at +t+at God wylle, buton he on husle
geladian mote.
And gyf man gehadodne mid f+ah+te belecge & secge, +t+at he
w+are d+adbana o+d+de r+adbana, ladige mid his magum, 
+te f+ah+de moton mid beran o+d+de forebetan.
& gyf he sig m+agleas, ladige mid geferan o+d+de on f+asten
fo, gif he +t+at +turfe, & ga to corsn+ade & +t+ar+at 
gefare, swa swa God r+ade.
And na +tearf +anig mynstermunuc ahw+ar mid rihte f+ah+dbote
biddan ne f+ah+tbote betan: he g+a+d of his m+ag+dlage, 
+tonne he gebyh+d to regollage.
<R 5.3>
And gyf m+assepreost +afre ahw+ar stande on leasre gewitnesse
<P 288>
o+d+de on m+anan a+de o+d+de +teofa gewita o+d+de 
gewyrhta beo, +tonne sy he aworpen of gehadodra gemanan &
+tolige +ag+ter ge geferscipes ge freondscipes 
ge +aghwylces weor+dscipes, butan he wi+d God & wi+d menn
+te deoplicor gebete, swa bisceop him t+ace, 
& him borh finde, +t+at he +tanon for+d +afre swylces
geswice.
<R 5.4>
& gyf he ladian wylle, geladige +tonne be d+ade m+a+de, swa
mid +tryfealdre swa mid anfealdre lade, be 
+dam +te seo d+ad sy.
<R 6>
And we wylla+d, +t+at +alces hades menn georne gebugan, +alc
to +tam rihte +te him to gebyrige.
& huru+tinga Godes +teowas bisceopas & abbodas, munecas &
mynecena, canonicas & nunnan to rihte gebugan 
& regollice libban & d+ages & nihtes oft & gelome clypian
to Criste & for eall Cristen folc +tingian georne.
<R 6.1>
& ealle Godes +teowas we bidda+d & l+ara+d & huru+tinga
sacerdas, +t+at hi Gode hyran & cl+annesse lufian 
& beorgan heom sylfum wi+d Godes yrre & wi+d +done weallendan
bryne, +te wealla+d on helle.
<R 6.2>
Fullgeorne hig witan, +t+at hig nagon mid rihte +turh
h+amed+tingc wifes gemanan.
<P 290>
& se +de +t+as geswican wille & cl+annesse healdan, h+abbe he
Godes miltse & to woruldwur+dscipe si he +tegenlage wyr+de.
<R 6.3>
And +aghwylc Cristen mann eac for his Drihtenes ege
unrihth+amed georne forbuge & godcunde lage rihtlice healde.
<R 7>
And we l+ara+d & bidda+d & on Godes naman beoda+d, +t+at
+anig Cristen mann binnon VI manna sibf+ace on his 
agenum cynne +afre ne gewifie, ne on his m+ages lafe, +te
swa neahsib w+are, ne on +t+as wifes nedmagon, 
+te he sylf +ar h+afde.
<R 7.1>
ne on his gef+aderan, ne on gehalgodre nunnan, ne on
+al+atan +anig Cristen mann +afre ne gewifige.
<R 7.2>
ne +anige forligru ahwar ne begange.
<R 7.3>
ne na ma wifa +tonne an h+abbe, & +t+at beo his beweddode
wif, & beo be +t+are anre, +ta hwile +te heo libbe 
+tus scyldon +afre ge, se +de wyle Godes lage giman mid
rihte & wi+d hellebryne beorhgan his sawle.
<R 8>
And gel+aste mann Godes gerihta +aghwylce geare rihtlice
georne.
<R 8.1>
+t+at is sulh+almesse XV niht ofer Eastran & geogu+te
teo+dunge 
<P 292>
be Pentecosten & eor+dw+astma be Ealra halgena 
m+assan.
<R 8.2>
& gyf hwa +tonne +ta teo+tunge gel+astan nelle, swa we
gecweden habba+d, +t+at is se teo+da +acer, ealswa seo 
sulh hit gega, +tonne fare +t+as cingces gerefa to & +t+as
bisceopes & +t+as landrican & +t+as mynstres m+assepreost, 
& nime un+tances +done teo+dan d+al to +tam
mynstre, +te hit to gebyrige.
& t+acan him to +tam nigo+dan d+ale, & tod+ale mann +ta eahta
d+alas on twa, & fo se landhlaford to healfum, 
to healfum se bisceop, si hit ciningces mann, se hit
+tegnes.
<R 9>
And Romfeoh be Petres m+assan; & se +de ofer +t+ane d+ag
hit healde, agyfe +tam bisceope +t+ane penig &
+t+arto XXX & +tam cingce CXX scyllinga.
<R 10>
And cyricsceat to Martines m+assan. & se +de hine ofer
+t+ane d+ag healde, agyfe hine +tam bisceope
& forgylde hine XI si+dan & +dam cingce CXX scyllinga.
<P 294>
<R 11>
Gyf hwa +tonne +tegna sig, +te on his boclande cyrican
h+abbe, +te legerstow on sig, gesylle +tone +triddan 
d+al his agenre teo+tunge into his cyrican.
<R 11.1>
And gyf hwa cyricean h+abbe, +te legerstow on ne sig, do he
of +dam nigon d+alum his preoste +t+at +t+at he wylle.
<R 11.2>
& ga +alc cyricsceat into +tam ealdan mynstre be +alcon
frigan heor+de.
<R 12>
And leohtgesceot +triwa on geare: +arest on Easter+afen
healfpenigwur+d wexes +at +alcere hide & eft on 
Ealra halgena m+assan ealswa mycel & eft to +t+am sanctan
Marian cl+ansunge ealswa.
<R 13>
And sawlsceat is rihtast, +t+at man symle gel+aste a +at
openum gr+afe.
<R 13.1>
And gyf man +anig lic of rihtscriftscire elles hw+ar lecge,
gel+aste man +tone sawlsceat swa +teah into
+tam mynstre, +te hit to hyrde.
<R 14>
And ealle Godes gerihta fyr+drige man georne, ealswa hit
+tearf is.
<R 14.1>
And freolsa & f+astena healde mon rihtlice.
<R 14.2>
& healde man +alces Sunnand+ages freolsunge fram
S+aternesd+ages none o+d Monand+ages lihtingce & +alcne 
o+derne m+assed+ag, swa he beboden beo.
<R 15>
& Sunnandaga cypingce we forbeoda+d eac eornostlice & +alc
folcgemot, 
<P 296>
butan hit for micelre neod+tearfe sig.
<R 15.1>
& hunta+dfara & ealra woruldlicra weorca on +tam halgan d+age
geswic+a man georne.

[^B14.30.2^]
<P 308>
<R 1>
+tis is seo woruldcunde ger+adnes, +te ic wylle mid minan
witenan r+ade, +t+at man healde ofer eall Englaland.
+d+at is +tonne +arest, +t+at ic wylle, +t+at man rihte laga
upp ar+are & +aghwylce unlaga georne afylle, & +t+at 
man aweodige & awyrtwalige +aghwylce unriht, swa man
geornost m+age, of +tysum earde, & ar+are up Godes riht.
<R 1.1>
& heonon for+d l+ate manna gehwylcne, ge earmne ge eadigne,
folcrihtes weor+dne, and him man rihte domas deme.
<R 2>
And we l+ara+d, +t+at, +teah hwa agylte & hine sylfne deope
forwyrce, +tonne gefadige man steore, swa hit 
for Gode sy gebeorhlic & for worulde aberendlic.
& ge+tence swy+te georne se +de domes geweald age, hw+as he
sylf gyrne, +tonne he +tus cwe+de: (\Et dimitte
nobis debita nostra, sicut et nos dimittimus\) ; +t+at is on
Englisc: & forgyf us, Drihten, ure gyltas, 
swa we forgyfa+d +tam +de wi+d us agylta+d.
<R 2.1>
And we beoda+d, +t+at man Cristene men for ealles to lytlum
huru to dea+te ne forr+ade; 
<P 310>
ac elles ger+ade
man fri+dlice steora folce to +tearfe & ne forspille for
lytlum Godes handgeweorc & his agenne ceap,
+te he deore gebohte.
<R 3>
And we beoda+d, +t+at man Cristene men ealles to swi+de of
earde ne sylle ne on h+a+dendome huru ne gebringe; 
ac beorge man georne, +t+at man +ta saule ne forfare,
+te Crist mid his agenum life gebohte.
<R 4>
And we beoda+d, +t+at man eard georne cl+ansian aginne on
+aghwylcan ende & manfulra d+ada +aghw+ar geswice.
And gif wiccean o+d+de wigleras, mor+dwyrhtan o+d+de horcwenan
ahw+ar on lande wur+dan agitene, fyse hig man 
georne ut of +tysum earde, o+d+don on earde forfaran hig
mid ealle, butan hig geswican & +te deoppar gebetan.
<R 4.1>
And we beoda+d, +t+at wi+dersacan & utlagan Godes & manna of
eard+a gewitan, butan hig gebugan & +te geornor gebetan.
<P 312>
<R 4.2>
And +teofas & +teodscea+dan to timan forweor+dan, butan hig
geswican.
<R 5>
And [{we{] forbeoda+d eornostlice +alcne h+a+denscipe.
<R 5.1>
H+a+denscipe by+d, +t+at man deofolgyld weor+dige, +t+at is
+t+at man weor+tige h+a+dene godas & sunnan o+d+de monan, 
fyr o+d+de flod, w+aterwyllas o+d+de stanas o+d+de
+aniges cynnes wudutreowa, o+d+don wiccecr+aft lufige 
o+d+don mor+dweorc gefremme on +anige wisan, o+d+don on blote
o+d+don fyrhte, o+d+don swylcra gedwimera +anig +tingc dreoge.
<R 6>
Manslagan & manswaran, hadbrecan & +awbrecan gebugan &
gebetan, o+d+de of cy+d+de mid synnan gewitan.
<R 7>
Licceteras & leogeras, ryperas & reaferas Godes graman
habban, butan hig geswican & +te deoppar gebetan.
<R 7.1>
& se +de eard wylle rihtlice cl+ansian & unriht alecgan &
rihtwisnesse lufian, +tonne mot he georne +tyllices 
styran & +tyllic ascunian.
<P 314>
<R 7.8>
Uton eac ealle ymbe fri+des bote & feos bote smeagan swy+de
[{georne{] : swa embe fri+des bote, swa +dam bondan 
si selost & +tam +teofan si la+tast; and swa embe feos
bote, +t+at an mynet gange ofer ealle +tas +teode 
butan +alcan false; & +t+at nan man ne forsace.
<R 8.1>
And se +de ofer +tis fals wyrce, +tolige +t+ara handa, +te he
+t+at fals mid worhte; & he hi mid nanon +tingon 
ne gebicge, ne mid golde ne mid seolfre.
<R 8.2>
And gyf man +tonne +t+ane gerefan teo, +t+at he be his leafe
+t+at fals worhte, ladige hine mid +tryfealdre 
lade; & gyf seo lad +tonne berste, h+abbe +tone ylcan dom,
+te se +te +t+at fals worhte.
<R 9>
And gemeta & gewihta rihte man georne & +alces unrihtes
heonon for+d geswice.
<R 10>
& burhbota & bricbota & scipfor+dunga aginne man georne, &
fyrdunga eac swa, a +t+anne +tearf si for gem+anelicre neode.
<P 316>
<R 11>
And smeage man symle on +aghwylce wisan, hu man fyrmest m+age
r+ad aredian +teode to +tearfe & rihtne Cristendom 
swy+dost ar+aran & +aghwylce unlage geornost
afyllan.
<R 11.1>
For+dam +turh +t+at hit sceal on earde godian to ahte, +t+at
man unriht alecge & rihtwisnesse lufige for
Gode & for worulde. Amen.
<R 12>
+dis syndon +ta gerihta, +te se cingc ah ofer ealle men on
Wessexan: +t+at is mundbryce & hamsocne, forsteal 
& flymena fyrm+de & fyrdwite, butan he hw+ane +de
fur+dor gem+a+drian wylle & he him +d+as weor+dscipes geunne.
<R 13>
& se +de utlages weorc gewyrce, wealde se cingc +t+as fri+tes.
<R 13.1>
And gyf he bocland h+abbe, +t+at sy forworht +tam cingce to
handa, si +d+as mannes man, +te he sig.
<R 13.2>
And lochwa +tone flyman fede o+d+de feormie, gylde V pund
+tam cingce, butan he hine geladige, +t+at he 
hine fleame nyste.
<P 318>
<R 14>
And on Myrcean he ah, eallswa her beforan awriten is, ofer
eall men.
<R 15>
And on D+ana lage he ah fihtewita & fyrdwita, gry+dbryce &
hamsocne, butan he hw+ane +de fur+dur gem+a+drian wylle.
And gyf hwa +t+ane fri+dleasan man healde o+d+de flyman
feormie, bete +t+at, swa hit +ar lagu w+as.
<R 15.1>
And se +de unlage r+are o+d+de undom gedeme heonon for+d, for
l+a+d+de o+d+de for feohfange, beo se wi+d +tone
cingc CXX scyllinga scyldig on Engla lage, butan he mid a+de
cy+dan durre, +t+at he hit na rihtor ne cu+te, 
& +tolige aa his +tegnscipes, butan he hine +at +tam
cingce eft gebicge, swa he him ge+tafian wylle.
And on Dena lage lahslites scyldig, butan he geladige, +t+at
he na bet ne cu+de.
<P 320>
<R 15.2>
And se +de rihte lage & rihtne dom forsace, beo se scyldig
wi+d +tone +te hit age: swa wi+d cyningc CXX
scyllinga, swa wi+d eorl LX scyllinga, swa wi+d hundred XXX
scyllinga, swa wi+d +alc +t+ara, gyf hit swa
geweor+de+t, on Engla lage.
<R 15.3>
And se +de on Dena lage rihte lage wyrde, gylde he lahslit.
<R 16>
And se +te o+terne mid wo forsecgan wylle, +t+at he a+der
o+d+de feo o+d+de freme +te wyrse sig, gyf +tonne se 
o+der +t+at geunso+dian m+age, +t+at him man on secgan
wolde, sy he his tungan scyldig, butan he hine mid 
his were forgylde.
<R 17>
And ne gesece nan man +done cingc, butan he ne mote beon
nanes rihtes wyr+de innan his hundrede.
<R 17.1>
And sece man hundredes gemot be wite, eallswa hit is to
secenne.
<R 18>
& h+abbe mann +triwa on geare burhgemot & tuwa scirgemot,
butan hit oftor sig.
<R 18.1>
& +t+ar beo on +t+are scire bisceop & se ealdorman, & +t+ar
+ag+ter t+acan ge Godes riht ge woruldriht.
<R 19>
And ne nime nan man nane n+ame ne innan scire ne ut of 
<P 322>
scire,
+ar mann h+abbe +triwa on hundrede his rihtes gebeden.
<R 19.1>
Gif he +at +tam +triddan cyrre nan riht n+abbe, +tonne fare
he feor+dan si+de to scirgemote, & seo scir him 
sette +tone feor+dan andagan.
<R 19.2>
Gyf se +tonne berste, nime +tonne leafe +ag+ter ge heonon ge
+tanan, +t+at he mote hentan +after his agenan.
<R 20>
& we wylla+d, +t+at +alc freoman beo on hundrede & on
teo+dunge gebroht, +te lade wyr+de beon wylle o+d+don
weres wyr+de, gyf hine hwa teon wylle, ofer +t+at he by+d
XIIwintre; o+d+don he ne beo sy+d+dan +aniges freorihtes 
wyr+de.
Si he heor+df+ast, si he folgere, +t+at +alc si on hundrede &
on borge gebroht, & gehealde se borh hine 
& gel+ade to +alcan rihte.
<R 20.1>
Manig strec man wyle, gyf he m+ag & mot, werian his man, swa
hw+a+der swa him +ting+d, +t+at he hine ea+d 
awerian m+age, 
<P 324>
swa for frigne swa for +teowne; ac we nella+d
ge+dafian +t+at unriht.
<R 21>
Ac we wylla+d, +t+at +alc man ofer XII wintre sylle +tone a+d,
+t+at he nelle +teof beon ne +teofes gewita.
<R 22>
& sy +alc getrywa man, +te tihtbysig n+are, & na+dor ne
burste ne a+d ne ordal, innan hundrede anfealdre lade wyr+de.
<R 22.1>
And ungetrywan men ceose man anfealdne a+d on +trim
hundredum, & +tryfealdne a+d, swa wide swa hit to 
+d+are byrig hyre; o+d+don ga to +tam ordale.
And ofga man anfealde lade mid anfealdan fora+de & +tryfealde
lade mid +tryfealdan fora+de.
<R 22.2>
And gyf +tegen h+abbe getrywne man to fora+de for hine,
+t+at swa sig; gyf he n+abbe, ofga sylf his sp+ace.
<P 326>
<R 22.3>
& ne beo +afre +anig fora+d forgyfen.
<R 23>
& ne beo +anig man +aniges teames wyr+de, butan he getrywe
witnesse h+abbe, hwanan him come +t+at him man +at befeh+t.
<R 23.1>
& gecy+de seo gewitnes +t+at on Godes helde & on hlafordes,
+t+at heo him on so+dre gewitnesse sy, swa heo 
hit eagum oferseah & earum oferhyrde, +t+at he hit mid
rihte begeate.

[^B14.32^]
<P 380>
<R 1>
Nor+dhymbra preosta lagu.
Gyf hwa +anigum preoste +anig woh beode, beon ealle geferan
mid biscopes filste georne ymbe +ta bote 
& beon to +alcan rihte, swa swa hit awriten is, (\quasi cor
unum et anima una\) .
<R 2>
And Godes forboda we forbeoda+d, +t+at +anig preost o+dre
cirican na+der ne [{gebicg+a{] ne [{ge+ticg+a{] , buton 
hine hwa mid heafodgilte forwyrce, +t+at he weofod+tenunge
+tanon for+d wyr+de ne sy.
<R 2.1>
& gif hit +anig preost elles gedo, +tolige his wur+dscipes &
geferena freondscipes & he nahwar ne m+assige, 
+ar hig h+abbe se +te hi mid rihte age.
<R 2.2>
& gilde se +te woh dide XX or +tam biscope, XII or +tam
preoste, +te he of his circan asette, XII or eallum 
geferan, & +tolige +t+as feos eac, gif he on unriht
+anig for o+dres preostes circan sealde.
<R 2.3>
& +alc preost finde him XII festermen, +t+at he preostlage
wille healdan mid rihte.
<R 3>
And gif hwilc preost agilte & he ofer biscopes gebod
m+assige, gilde for +dam gebode XX or, & +tar to
eacan +tone gilt gebete, +de hit +ar geworhte.
<R 4>
Gif preost biscopes agen geban forbuge, gilde XX or.
<R 5>
Gif preost dom to l+awedum sceote, +te he to gehadedum
scolde, gilde XX or.
<R 6>
Gif preost arcediacones geban forbuge, gilde XII or.
<R 7>
Gif preost scildig sy & he ofer arcediacones gebod m+assige,
gilde XII or.
<R 8>
Gif preost fulluhtes o+d+de scriftes forwyrne, gebete +t+at
mid XII or & huru wi+d God +tingige georne.
<R 9>
Gif preost to rihtes timan crisman ne fecce, gilde XII or.
<R 10>
+aghwilc cild sy, we l+ara+d, gefullod binnon nigon nihton,
be wite VI or.
<P 381>
<R 10.1>
& gif h+a+ten cild binnon IX nihton +turh gimeliste forfaren
sy, betan for Gode buton worldwite; & gif 
hit ofer nigan niht gewur+de, betan for Gode, & gilde XII or
for +dare heorde, +te he w+as h+a+ten swa lange.
<R 11>
Gif preost folce miswissige +at freolse o+d+de f+astene, bete
wi+d God & gilde XII or.
<R 12>
Gif preost on unriht ut of scire had begite, gilde XII or, &
diacon VI or; & +tolian his hades, buton 
scirebiscop heom hades geunne.
<R 13>
Gif preost on unhalgodon huse m+assige, gilde XII or.
<R 14>
Gif preost buton gehalgedon weofode m+assige, gilde XII or.
<R 15>
Gif preost on treowenan calice husl gehalgige, XII or.
<R 16>
Gif preost buton wine m+assige, gilde XII or.
<R 17>
Gif preost husl forgime, gilde XII or.
<R 18>
Gif preost anes d+ages m+assige oftor +tonne +driwa, gilde
XII or.
<R 19>
Gif man ciricgri+d abrece, bete be circan m+a+de & be +tam
+te hire mund sy.
<R 20>
Gif man mid cirican mangie, bete be lahslite.
<R 21>
Gif man cirican nyd+teowige, gebete +t+at be lahslihte.
<R 22>
Gif man preost of circan on unriht utige, bete +t+at be
lahslite.
<R 23>
Gif man preost gewundige, gebete man +ta wyndlan &
[{biscope{] to weofodbote for his hade sille XII or; 
+at diacone VI or to weofodbote.
<R 24>
Gif man preost ofslea, forgilde man hine be fullan were &
biscope feower & XX or to weofodbote; +at
diacone XII or to weofodbote.
<R 25>
Gif preost circan miswur+dige, +te eal his wur+dscipe of
sceal arisan, gebete +t+at.
<R 26>
Gif preost on circan ungedafenlice +tingc gelogige, gebete
+t+at.
<R 27>
Gif preost ciric+tingc utige, gebete +t+at.
<R 28>
Gif preost silfwilles +ta circan forl+ate, +de he to gehadod
w+as, gebete +t+at.
<P 382>
<R 29>
Gif preost o+derne forseo o+d+de gebismrige mid worde o+d+de
mid weorce, gebete +t+at.
<R 30>
Gif preost wi+d o+derne gefeohte, bete him & biscope.
<R 31>
Gif preost o+drum on unriht on fultume beo, gebete +t+at.
<R 32>
Gif preost o+drum rihtes fultumes forwyrne, gebete +t+at.
<R 33>
Gif preost o+derne unwarnode l+ate +t+as, +te he wite, +t+at
him hearmian wille, gebete +t+at.
<R 34>
Gif preost sceare misgime beardes o+d+de feaxes, gebete
+t+at.
<R 35>
Gif preost cwenan forl+ate & o+dre nime, (\anathema sit\) .
<R 36>
Gif preost on gesetne timan tida ne ringe o+d+de tida ne
singe, gebete +t+at.
<R 37>
Gif preost mid w+apnum innan circan cume, gebete +t+at.
<R 38>
Gif preost misendebirde ciriclice gear+tenunga, d+ages o+d+de
nihtes, gebete +t+at.
<R 39>
Gif preost ordol misfadige, gebete +t+at.
<R 40>
Gif preost searwa+d bewinde, gebete +t+at.
<R 41>
Gif preost oferdruncen lufige o+d+de gliman o+d+de ealascop
wur+de, gebete +t+at.
<R 42>
Gif preost forhele, hw+at on his scriftscire betweox mannum
to unrihte rixige, gebete +t+at.
<R 43>
Gif preost geargerihta unmynegode l+ate, gebete +t+at.
<R 44>
Gif preost sino+d forbuge, gebete +t+at.
<R 45>
Gif preost to rihte gebugan nelle, ac ongean biscopes
ger+adnesse wi+derige, gebete +t+at o+d+de beo he 
asyndred of gehadodra gemanan & +tolige +ag+der ge geferscipes
ge +aghwilces wur+dscipes, buton he gebuge 
& +de deoppor gebete.
<R 46>
Gif hwa Godes lage o+d+de folclage wirde, gebete hit georne.
<R 47>
Ealle we sculon +anne God wur+dian & lufian & +anne
Cristendom georne healdan & +alcne h+a+tendom mid ealle 
awurpan.
<P 383>
<R 48>
Gif +tonne +ani man agiten wur+de, +t+at +anigne h+a+denscipe
heonan for+d dreoge o+d+de on blot o+d+de on firhte 
o+d+de on +anig wiccecr+aft lufige o+d+de idola wur+dinge,
gif he sy cynges +tegn, gilde X healfmarc, healf 
Criste, healf +tam cynge.
<R 49>
Gif hit sy elles landagende man, gilde VI healfmarc, healf
Criste & healf landrican.
<R 50>
Gif hit si f+arbena, gilde XII or.
<R 51>
Gif cyninges +tegn +atsace, +tonne nemne man him XII, and
nime his maga XII & XII wallerwente; & gif 
his berste, +tonne gilde he lahsliht: X healfmarc.
<R 52>
Gif landagende man +atsace, +tonne nemne man him his gelican
ealswa micel wente swa cyninges +tegne; 
gif him +t+at berste, gilde lahsliht: VI healfmarc.
<R 53>
Gif cyrlisc man +ats+ace, +tonne nemne man him his gelicena
ealswa micel wente swa +dam o+drum; gif him
+t+at berste, +tonne gilde he lahsliht: XII or.
<R 54>
Gif fri+dgeard sy on hw+as lande abuton stan o+d+de treow
o+d+de wille o+d+de swilces +anigge fleard, +tonne
gilde se +de hit worhte lahsliht, healf Criste healf
landrican.
<R 54.1>
& gif se landrica nelle to steore filstan, +tonne habbe Crist
& cyningc +ta bote.
<R 55>
Sunnand+ages cypingc we forbeoda+d +aghwar & +alc folcgemot &
+alc weorc & +alce lade +ag+der ge on w+ane ge 
on horse ge on byrdene.
<R 56>
Se +te +anig +tissa do, gilde wite: friman XII or, +deowman
+da hyde; buton wegferende, +ta moton for neode 
meteneade ferian; & for unfri+de man mot freols+afenan
nide fulfaran betweonan Eferwic & six mila
gemete.
<P 384>
<R 57>
Se +te freols o+d+de riht f+asten brece, gilde wite XII or.
<R 57.1>
& we willa+d, +t+at +alc Romp+ani beo gel+ast be Petres
m+assan to +dam bisceopstole.
<R 57.2>
& we willa+d, +t+at man namige on +alcon w+apengetace II
triwe +tegnas & +anne m+assepreost, +t+at hi hit gegaderian 
& eft agifan, swa hi durran to swerian.
<R 58>
Gif cyninges +tegn o+d+de +anig landrica hit forh+abbe, gilde
X healfmarc, healf Criste healf cynge.
<R 59>
Gif hwilc tunesman +anigne p+anig forhele o+d+de forh+abbe,
gilde se landrica +tone p+anig & nime +anne oxan 
+at +dam men; & gif landrica +t+at forgime, +tonne fo Crist
& cyningc to fulre bote: XII or.
<R 60>
Gif hwa teo+dinge forhealde & he sy cyninges +tegn, gilde X
healfmarc, landagende VI healfmarc, ceorl XII or.
<R 61>
And we forbeoda+d on Godes forbode, +t+at nan man na ma wifa
n+abbe buton I; & seo beo mid rihte beweddod & forgifen.
<R 61.1>
& +t+at nan man ne wifige on neahsibban men +tonne wi+dutan
+tam IIII cneowe; ne nan man on his godsibbe ne wifige.
<R 61.2>
& gif hit hwa gedo, nabbe he Godes mildse, buton he geswice &
bete, swa biscop get+ace.
<R 61.3>
Gif he +tonne on +dam unrihte geendige, +tolige he cl+anes
legeres & Godes mildse.
<R 63>
Gif hwa wi+d nunnan forlicge, sy +ag+der his weres scildig,
ge he ge heo.
<R 63.1>
& gif hi on +dam geendigan buton geswicennesse, +tolian
cl+anes legeres & Godes mildse.
<R 64>
Gif hwa his riht+awe lifigende forl+ate & on o+dran wife on
unriht gewifige, n+abbe he Godes myldse, buton he hit gebete.
<R 65>
Ac healde gehwa mid rihte his +awe +ta hwile +te heo libbe;
buton +t+at gewur+de, +t+at hi buta geceosan be 
biscopes ge+teahte, +t+at hi getw+aman & +tanon for+d willan
cl+annesse healdan.
<R 66>
Gif +anig man heonan for+d rihte laga wyrde, gebete hit
georne.
<R 67>
Ealle we sculon +anne God lufian & wur+dian & +anne
Cristendom georne healdan & +alcne h+a+dendom mid ealle 
awurpan.
<P 385>
<R 67.1>
& we willa+d, +t+at landceap & lahceap & witword & getrywe
gewitnes & riht dom & fulloc & frumtalu f+aste 
stande & dryncelean & hlafordes rihtgifu, & huru an
Cristendom & an cynedom +afre on +deode.



